اما کهنترین منبعی که از تهران نام برده ، فارسنامه ابن بلخی است که بین سالهای 500 تا510 تالیف شده است.(شهیدی مازندرانی ص19)
آنچه که از تاریخ بر می آید و نیز در مطالب بالا داشتیم، تهران را در ابتدا نه به عنوان شهر و بلکه به عنوان یکی از روستاهای شهری پررونق به نام ری می شناسند.روستائی که دارای جمعیت اندک و نا فرمان و آن هم در تقابل با حکمرانان شهر ری بوده است و حکمرانان ری نه تنها علاقه ای به گسترش و توسعه این روستا نداشته بلکه درصدد تخریب و قلع و قمع ساکنان آن بوده که در این کار ناموفق بوده اند :
((تهران قریه ای است از قرای ری، که اهل آن را به زیر زمین خانه هاست، چون سوراخ موش دشتی ، وقتی که دشمن قصد آنها کند و به آن زیر خانه ها پنهان شوند و دشمن چند روزی محاصره آنها می نمایدو بر می گردد و چون وچون بر می آیند از زیر زمین فساد بسیار می کنند . از قتل و نهب وقطع طریق و اکثر اوقات ،آنها از اطاعت وولات و سلاطین عصیان ورزند و حیله برای ضبط آنها بجز مدارا نیست))(شهیدی مازندرانی ، ص21 و 22)
بنابر این ،تهران با این شرایط ، نمی توانسته به گسترش فیزیکی خود مبادرت کند بلکه سعی در حفظ وضع موجود فیزیکی و کالبدی خود به عنوان یک پناهگاه ایمن در مقابل دشمنان و حکمرانان ری داشته است . اما همانگونه که می دانیم وضع تهران به همین منوال ادامه پیدا نمی کند بلکه بر اثر بوجود آمدن شرایطی ، گام در رشد و توسعه فیزیکی و کالبدی و جمعیتی گذاشته و توسعه می یابد .این شرایط با حمله مغولان به شهر آباد و پر رونق ری و تخریب آن و هجوم آوارگان شهر ری با آنجا فراهم می آید .
سقوط ری و رونق تهران
با حمله مغلان به ایران، شهر ری نیز از این حملات در امان نمانده و پس از مدتی به ویرانه ای عظیم تبدیل می شود.همینطور بایستی ناگفته نماند که پیش از یورش مغولان ، جنگ های مذهبی داخلی در ری و و پس از آن انهدام باقی مانده های شهر که توسط مغولان ویران شده بود توسط تاتارها و به سر کردگی تیمور لنگ نیز شاهد نابودی کامل شهر ری می باشیم. در زمان حمله مغول شهر ری ویران شد و انبوهی از جمعیت آن قتل عام شدند . سپس گروهی از مردم این شهر به سوی قریه تهران مهاجرت کردند . کوشش هایی که ایلخان غازان ( 703-694ه-ق ) برای عمران شهر ری انجام دادند با شکست مواجه شد و ورامین نیز سرانجام به صورت تلی از خاک درآمد . اما تهران در قرن هشتم و نهم قمری از این رویداد به تدریج سود برد .
از این پس است که ازتهران در سفر نامه روی گنزالس دوکلاویخو سفیر هانری سوم- پادشاه کاستیل اسپانیا که در زمان تیمور به ملاقات وی آمده بود به عنوان یک شهر نام برده می شود؛
)) بعد الضهر یکشنبه ششم ژوئیه 1404 میلادی ، به شهری رسیدیم که تهران نام داشت ، در آنجا بابا شیخ را در انتظار خویش یافتیم ، و در حقیقت وی به پیشواز ما آمده بودو ما را به شهر و به میهمان سرائی برد که تیمور خود به هنگام گذشتن از این حدود در آن منزل می کردو در واقع بهترین خانه شهر بود)).
در ادامه، این سفیر اسپانیا در سفر نامه خود تهران را اینگونه وصف می کند؛
((شهر تهران ، محلی است بسیار پهناور و بر گرد آن دیواری نیست و جایگاهی خرم و فراح زاست که درآن همه وسایل آسایش یافت می شود)).
با خاطرات این سفیر اسپانیا متوجه می شویم که تهران از روستا خارج شده و به صورت یک شهر با وسایل و امکانات فراوان در آمده است ،همینطور دیگر از خانه های زیر زمینی در آن خبری نبوده و به رشد و توسعه دست پیدا کرده است.اما آنچه که مسلم است این است که این رشد و توسعه در این شهر ، خود به خود و درونزا نبوده است ، چرا که اگر چنین بود می بایت خیلی زودتر از اینها صورت می گرفت و یا اینکه به یکباره صورت نمی گرفت.پس نیروهای تاثیر گذار بر توسعه این شهر از بیرون به این شهر آمده است که مهمترین آنها سرازیری سیل جمعیتی آواره از شهر ری به آنجا بوده است که با خود سبک و شیوه خانه سازی بر روی زمین را آورده و به گسترش فیزیکی و جمعیتی روستای تهران دامن زده و آن را تبدیل به یک شهر آباد کرده اند.این جمعیت به تناسب حیات خود به ایجاد بناها و اماکن عمومی دست زده و بازارهائی را بوجود آوردند.به نظر شهیدی مازندرانی در کتاب سرگذشت تهران، هسته اولیه گسترش و توسعه شهر تهران از این بازارها سرچشمه گرفته است:
((شاید بتوان چنین برداشت که هسته اولیه بازار تهران که هنوز هم برقرار است ، در همان ایام ، یعنی پس از ویرانی ری و در فاصله دو یورش مغول و تاتار پدید آمده است و آنجا را به قلب شهر تهران بدل کرده است)).(شهیدی مازندرانی ص24).
تهران در این زمان در مسیر توسعه پای گذاشته است و در این مسیر به جلو می رود اما پس از گذشت صد سال به همین منوال ، نیروهائی دیگر در این مسیر وارد شده و توسعه تهران را تشدید می کنند ، این نیروها چیزی نمی تواند باشد بجز توجهی که صفویان را به سوی شهر تهران جلب می کند.و بدین صورت تهران وارد مرحله جدیدی از رشد و توسعه خود می شود که مصادف با دوره حکمرانی صفویان می باشد .
تهران در دوره صفویان
بدلیل اینکه نیای بزرگ صفویان، بنام سید حمزه در شهر ری مدفون بوده و هم به جهت وجود باغهای وسیع و آب گوارا و چنارهای بلند و زیبا، شاهان صفوی هر چند یک بار به تهران روی می آوردند و بدین ترتیب تهران مورد توجه پادشاهان صفوی بویژه شاه تهماسب یکم واقع گردید؛
((شهرت واقعی تهران ، مربوط به صد سال پس از تیمور لنگ ، یعنی دوره شاه تهماسب صفوی پسر شاه اسماعیل دوم پادشاه سلسله صفوی است)).(شهیدی مازندرانی ص24).
شاه تهماسب با دستوراتی که صادر کرد توسعه شهر تهران را وارد مرحله جدیدی کرد. وی دستور ساخت بارویی به دور شهر را داد که دارای چهار دروازه و ۱۱۴ برج به تعداد سورههای قرآن بود و برای بنای حصار شهر از دو منطقه داخل شهر خاکبرداری انجام شد که بعدها این دو منطقه به چاله حصار و چاله میدان معروف شدند. حدود تقریبی نخستین حصار شهر تهران از جنوب به خیابان مولوی ، از سوی شرق به خیابان ری، از غرب به خیابان شاهپور (وحدت اسلامی) و از شمال به امیرکبیر و سپه (امام خمینی) محدود میشد و محوطه ارگ تهران در میانه شمالی شهر قرار داشت و خندقی نیز به دور حصار کشیده شده بود و محلههای عمده درون حصار شامل بازار، عودلاجان، سنگلج، ارگ، چالهمیدان و چالهحصار میشده است. (شهیدی مازندرانی ص26).
در دوران صفویه به علت پایتخت نبودن تهران و توجه بیشتر حاکمان ایرانی به پایتختها و اینکه شهرهای دیگر در مقایسه با پایتحت از توجه کمتری از سوی آنان برخوردار می شدند و تهران نیز از این قائده مستثنی نبوده است و حتی از رونقی کمتر از دیگر شهرهای تاریخی مانند قزوین و شیراز برخوردار بوده و این رشد و توسعه ای که در زمان صفویان ازآن برخوردار شد به علت توجه شاه تهماسب صفوی به آن بود و الا در دوره حکومت شاه عباس صفوی توجه چندانی به آن نشده است و بیشتر توسعه شهری در زمان شاه عباس صفوی متوجه شهر اصفهان که پایتخت وی بوده است شده است؛
)) بطور کلی ، شاهان صفویه عمارت سلطنتی مهمی در تهران برپا نکردند ))(شهیدی مازندرانی ص 28) .
گواه بر این مدعا قلت وجود اماکن تاریخی ساخته شده دوران صفویه در تهران می باشد ، چرا که در سایر شهرهای کوچک و بزرگ ایران شاهد برجای ماندن بناهای متعددی شامل کاوانسراها، مساجدوآب انبارها ئی می باشیم که اوج و شدت تراکم آنها را در اصفهان پایتخت نظاره گر می باشیم.
با سقوط حکمرانی صفویه و به روی کار آمدن سلسله های افشاریه و زندیه و انتخاب شهرهای مشهد و شیراز به عنوان پایتخت وبا توجه به اینکه بیشتر رشد و توسعه شهری و اصولا مرکز نو آوری،انباشت سرمایه،تجمع قدرت و تمرکز، خلاقیتهای اجتماعی ، اقتتصادی و فرهنگی در پایتختها بوده است (رهنمائی-شاه حسینی ص41)، شهر تهران نیز به عنوان یکی از بسیار شهر دیگراز توجهات به دور مانده و علاوه بر عدم وجود ابنیه های تاریخی برجای مانده از این دو دوره حکمرانی، در تواریخ نیز کمتر اشاره ای به شهر تهران و توسعه آن ،شده است. با سقوط حکمرانی های افشاریه و زندیه ، و روی کار آمدن سلسله قاجاریه و پادشاهی آقا محمد خان قاجار، تهران در آغاز مرحله جدیدی از رشد و توسعه قرار می گیرد که آن پایتخت شدن شهر تهران به دست آقا محمد خان قاجار در سال 1024می باشد.
تهران در دوره قاجاریه
با سرنگونی افشاریان، تهران در گستره نفوذ قاجارها که رقیب کریمخان زند بودند درآمد و در طی جنگ و کشاکش میان خان قاجار و کریمخان، لشکر قاجار تارومار شد و کریمخان با لشگر خویش وارد تهران گردید و ظاهراً قصدش این بود که تهران را پایتخت خویش کند اما اجل به او محلت نداده و لطفعلی خان زند به جانشینی وی بر تخت نشست . لطفعلی خان زند نیز با قاجارها وارد به جنگ شد و آقا محمدخان پس از نبرد سختی که با لطفعلی خان زند داشت بر کشور چیره گردید و تهران را پایتخت خود قرار داد و از آن پس تهران دارالخلافه (به معنی پایتخت) نامیده شد؛
((آقا محمد خان قاجار روز یکشنبه یازدهم جمادی الاول سال(1200 ه ق )(1164 ه ش و 1785 .م) در تهران جلوس نموده ، سکه زد و خطبه خواند و این شهر را به عنوان پایتخت سلسله قاجاریه برگزید . از آن تاریخ به بعد تهران را دار الخلافه نامیدند)) (شهیدی مازندرانی ص 33 به نقل از مرآه البلدان،ج 1 ،ص848).
در آن زمان طبق گفته ژنرال گاردان فرانسوي ،تهران حدود 50000 نفر جمعيت داشت (سال 1222هجري قمري) و بر اساس برخی از منابع در زمستان ها به 150 هزار نفر ميرسيده است (سایت اینترنتی فرمانداری تهران).
پایتخت شدن تهران نقطه عطفی در تاریخ رشد و توسعه این شهر به حساب می آید. چرا که از این به بعد تهران به عنوان مرکز رشد و نو آوری، و اشاعه آن به دیگر شهرهای بزرگ و کوچک در می آید.ساخت و سازهای با سو گیری حکومتی ، نهادها و سازمانهای دولتی و نیز نهادهای مدنی ابتدا در تهران ایجاد و پس از مدتی به شهرهای دیگر نیز اشاعه پیدا می کند. در طول حکومت قاجار، تهران گسترش زیادی یافت و ساخت و سازهای فراوانی در آن انجام گرفت و در دوره سلطنت فتحعلی شاه ،محلات تازه و ساختمانهای چندی در تهران ایجاد گردید که از آن جمله مسجد امام خمینی (شاه)، مسجد سید عزیزالله، مدرسه مروی، قصر قاجار باغ نگارستان و لالهزار را میتوان نام برد.(سایت اینترنتی شهرداری تهران).
در زمان محمدشاه قاجار، گسترش و رونق تهران همچنان ادامه یافت و دو کوی تازه، یکی بنام عباسآباد و دیگری محمدیه به محلات تهران افزوده گشت و آب رودخانه کرج بنام نهر کرج به تهران انتقال یافت که آب روان میان بلوار کشاورز یادگار همان زمان است.
در آغاز پادشاهی ناصرالدین شاه به جهت افزایش چشمگیر جمعیت، دیگر فضایی برای ساخت و ساز درون حصار قدیمی باقی نمانده بود، بنابراین ایجاد محلات در بیرون از حصار قدیمی انجام یافت که از آن جمله کاخهای شاهی، کوشکهای اعیانی، سفارتخانهها و منازل خارجیان همگی در بیرون از حصار ساخته شد و به کوشش اصلاحگر بزرگ ایران، امیر کبیر، نهادهای چندی از جمله مدرسه دارالفنون، بازار امیر، بازار کفاشها و سرای امیر پدید آمد که خود در گسترش مکانی شهر تهران بی تأثیر نبوده است. پنجاه سال سلطنت ناصرالدين شاه قاجار (1264-1313 هجري قمري) دوران آباداني و توسعه گسترده پايتخت ايران به شمار ميرود و اگر آثار ارزنده آن دوران تخريب نميشد، امروزه تهران يكي از شهرهاي زيبا و ديدني شرق بود.(سایت اینترنتی شهرداری تهران)
جمعیت تهران در این دوره بیش از ۱۵۰ هزار نفر نگاشته شده است. .(سایت اینترنتی شهرداری تهران) . در همین زمان نیاز به تعیین محدوده تازه شهر تهران احساس میشد و این کار نیازمند تهیه نقشهای از تهران بود. از این رو در سال ۱۲۷۵ گروهی به سرپرستی اعتضادالسلطنه با همکاری موسیو کرشیش سرتیپ و آموزگار توپخانه و دستیاری چندین نفر از شاگردان دارالفنون نقشهای از تهران تهیه کردند و این نخستین نقشه دارالخلافه تهران به مقیاس ۱:۱۰۰۰ بوده است و از آنجایی که امکانات و وسایل فنی در اختیار هیئت تهیه نقشه نبوده از اینرو فاصلهها با گام و زاویهها با تقریب اندازه گیری میشده است.(سایت اینترنتی شهرداری تهران) ، بر این پایه نقشه مزبور از جهت نشان دادن شکل و موقعیت شهر و محلههای درون آن و دروازهها در نوع خود نقشه موفقی بوده و چهره تهران قدیم را کاملاً در برابر دیدگان مجسم میسازد.
بعد از پيروزي مشروطه خواهان، تهران مركز هدايت انقلاب شده و موقعيت جديدتري به دست آورد. اعتبار تهران به صورت مركز امور حكومتي و هر نوع تصميم گيري سياسي در كشور تقويت شد. از اين تاريخ كه سال 1324 ق- 1906 ميلادي بود پايتخت نه فقط يك شهر مثل ساير شهرها بلكه پايتخت رسمي و سياسي كشور شد و در مسير رويدادها و دگرگونيهاي جهاني قرار گرفت.(سایت اینترنتی فرمانداری تهران).
تهران در دوره پهلوی
در سال 1305 هجری شمسی با روی کار آمدن خاندان پهلوی حکومت قاجار به پایان رسید ولی تهران کماکان پایتخت ماند . با روی کار آمدن رضاشاه تغییرات فراوانی در زمینه های اجتماعی سیاسی بوجود آمد . ساخت های اقتصادی و ارتباطی و سرمایه گذاری های صنعتی در تهران شروع گردید . ایجاد راه آهن سراسری ، تقویت ارگانهای دولتی ، پیدایش ارتش ، بانک ها و وزارتخانه های جدید چهره تهران را به کلی دگرگون ساخته و به مهاجرت های داخلی دامن زده و موجب رشد و گسترش سریع تهران شد . شهر می بایست به سرعت تغییر می یافت تا با نیازهای جدید دولت مرکزی ، که در حال شکل گرفتن بود هماهنگ شود . شهر سنتی چون در میان حصار احاطه شده بود به عنوان مانعی در راه گردش سریع کالا و آمد و شد اشخاص می بود واز این رو نخستین اقدام ، احداث دو محور شمالی – جنوبی و شرقی – غربی بود . قوانین بلدیه و تعریض توسعه معابر و خیابان ها تصویب شد و با به اجرا درآمدن این قوانین ، تهران این شهر کوچک پایان قرن نوزدهم ، صحنه مداخله های شهری مداوم و همه جانبه شد . دوره پهلوی به دوره رضاشاهی و محود رضا شاهی قابل تقسیم است که به بررسی وضعیت رشد و توسعه تهران در هر یک از این دو دوره می پردازیم:
تهران در دروره رضا شاه
در دوران پهلوی اول یا رضا شاهی، با گسترش سبک بین الملل یا شهرسازی نو در شهرهای ایران و بالاخص در تهران به عنوان پایتخت دولت پهلوی روبه رو هستیم. این دوره بین سالها ی 1304 تا 1320 را شامل می شود که از لحاظ تاریخی بین دو واقعه کودتای 1299 (کودتای رضاخان)و فروپاشی دولت اش در 1320ه.ش قرار می گیرد. دولت جدید، پرچم دار " نوگرایی" و دگرگونی نظام زیستی و تولیدی، در اولین برخورد خود تصمیم به دگرگونی کالبد شهری می گیرد ، با این باور که دگرگونی کالبدی و شکلی تغییرات پایه ایی و محتوایی را به وجود آورد. برای اولین بار در تاریخ شهرگرایی کشور، دولت تصمیثم می گیرد که چهره وسازمان شهر را نه بر مبنای تفکر وتحول درونی بلکه بر مبنای اندیشه بیرونی دگرگون سازد( در دولت قاجار نیز تغییرات کالبدی بر مبنای دگرگونی های بیرونی صورت گرفت با این تفاوت که در کالبد شهرهای بوجود آمده در دوره قاجاریه از هویتی بومی و ایرانی برخوردار بود). به این ترتیب بر خلاف سنت شهرسازی کهن، شهر نه در پشت دیوارها ، بلکه در درون خود دچار دگرگونی کالبدی می شود .برای پیش برد این امر تصویب قانون " بلدیه " در سال 1309 ه.ش فرصتی مناسب برای مداخلات سنگین در بافت های کهن شهری را فراهم می آورد که به دنبال آن اجرای نقشه "خیابان ها " در دستور کار قرار می گیرند و خیابان های چلیپایی ( موازی مورب ) بافت کهن شهر را تکه تکه می کنند . اولین نقشه دگرگونی تهران به عنوان نقشه خیابان ها نامیده می شود . با اجرای این قانون، نظام سنتی ارتباطات از هم گسسته می شود، سازمان محله ایی ،دچار آسیب شدید می گردد و بازار به عنوان ستون فقرات اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی شهر در مقابل حضور قوی خیابان و انتقال بخش عمده از فعالیت های اقتصادی به کناره خیابان های جدید، بی مصرف و بی عملکرد و گاها تخریب می شود.خیابان نه به عنوان عنصرمکمل سازمان فضایی سنتی، بلکه به عنوان عنصر مسلط وتعیین کننده شهر نمود پیدا می کند. پس ازآن در چارچوب جدید روابط دولت ، تنظیم همه امور به عهده تهران واگذار می شود . شهرهای ایالتی که تا پیش از این در رابطه ای نیمه مستقل با مرکز به سر می بردند از این پس در حالتی کاملا وابسته به مرکز قرار میگیرند که نتیجه آن گسترش و توسعه شتابان تهران در سالها ی1301 تا 1320 است . در پی این گسترش بی رویه ،تهیه نقشه جدید تهران به عهده مستشاران خارجی (فرانسوی) گذاشته می شودکه اولین نقشه شهرسازی تدارک دیده شده در دولت پهلوی برای گسترش شهر تهران است (سایت فرمانداری تهران).
طرح 1316 با تبعیت از الگوی شهر صنعتی (مطرح شده در این دوران ) مکان دانشگاه ، بیمارستان ، ایستگاه راه آهن و کارخانه ها را در ورای بافت موجود شهر پیشنهاد می کند در صورتیکه هجوم سرمایه و کالاهای خارجی ازیک سو و ورود سرمایه نفت به عنوان منبع اصلی درآمد دولت از سوی دیگر دولت سنتی را که خزانه اش از درآمد ناشی از تولید جامعه پر می شد به دولتی تبدیل می کند که خزانه اش از سرمایه نفتی تامین می شود. دولتی که از مردم و تولید بی نیاز است و برخلاف دولت قبلی حداقل تاسیسات و تجهیزات لازم برای افزایش هر چه بیشتر تولید را فراهم نمی کند در این نگاه جدید، این جامعه است که به دولت وابسته می شود. نابهنجاری و آشفتگی مفهوم در شهر تهران و شهروند تهرانی از نتایج این الگوی صنعتی می باشد. از این پس شهر مکانی است برای تبلور تمامی تمایزات اجتماعی- فرهنگی و کالبدی- فضایی که به هیچ ضابطه ایی در همه جهات توسعه می یابد. این توسعه از طریق اشغال بی رویه زمین از این به بعد به عنوان ابزاری برای سوداگری در بسیاری موارد در تقابل با شیوه ها ی زیست و حتی شرایط اقلیمی خود را نشان می دهد . شهر از این به بعد مکانی متشکل از تعدادی بلوک شهری تعریف شده به وسیله خیابان های اطراف می باشد. که بدون هیچ سازمان یابی فضایی – کالبدی در کنار هم گرد آمده اند. در آخر باید توجه داشت که این دگرگونی ها از طریق مداخلات وسیع دولت سیاسی صورت می گیرد و نه ازطریق دگرگونی های اجتماعی- فرهنگی ، که در دل شهر تهران صورت پذیرفته است.
در کل، برخی از مهمترین اقداماتی که توسط رضا شاه در این دوره در جهت نوسازی کشور در دل شهر تهران انجام داد و باعث تغییرات عمده ای در آن و قرار دادن تهران در مسیر رشد و توسعه ای جدید شد از نظر دکتر حبیبی در کتاب از شار تا شهر را می توان اینگونه نام برد:
1305-تاسیس ثبت اسناد و املاک
1309- تصویب نقشه تهران، تحت عنوان نقشه خیابانها
1311-تخریب دیوارهای کهن تهران،ایجاد خیابانهای عریض کمربندی،گسترش شهر بسوی غرب
1312-تصویب قانون تعریض و توسعه معابر و خیابانها
1313-تاسیس دانشگاه تهران
1316-تهیه نقشه جدید تهران،دگرگونی شکل شهر در مقیاسی گسترده
1318-ایجاد بانک ساختمان
و... (از شار تا شهر)
تهران در دوره محمد رضا شاه
در دوره محمد رضا شاه ، در فاصله بیین سالهاي 1320 تا 1332 ایران نیز به تاثیر از تحولات جهانی، تحت تاثیر جنگ جهانی دوم بود. لذا در این دوره تغييرات زيادي در تهران صورت نگرفت و تنها شهر از اطراف ،اندكي توسعه يافت . جمعيت تهران در اين دوره مطابق آمار رسمي سال 1325 حدود 880 هزار نفر بود(سایت فرمانداری تهران). در فاصله بین سالهاي 1332 تا 1357ه.ش به علت احداث بزرگراهها، خيابانها و بلوارها ، شهركهاي جديد، ساختمانهاي بزرگ ، تهران رشد چشمگيري داشته و از هر سو گسترش پیدا كرد، به نحوي كه يكي از شهرهاي بزرگ منطقه و آسيا به حساب آمد. جمعيت آن نيز به سرعت افزايش پيدا كرد و از يك ميلون و هشتصد هزار نفر 1335 به چهارميليون و پانصدو سي هزار نفر در سال 1355 درطي 20 سال رسيد(سایت فرمانداری تهران).
در دوران سلطنت محمدرضا پهلوی ، تهران به طور مسلم عمیق ترین دگرگونی های تاریخ کوتاه خود را از سر گذرانده است . پایتختی که حکومت مرکزی ضعیفی داشت و در پایان حکومت رضا شاه تحت اشغال بود . در سال 1357 یک شهر مهم بین المللی شده بود .
در شکل گیری تهران در عهد محمدرضا پهلوی سه دوره متمایز را می توان تشخیص داد :
- تقویت جدایی شمال و جنوب شهر ، که در نقل مکان شاه به اقامتگاه های شمال شهر ( کاخ نیاوران ) تبلور می یابد .
- تهیه طرح جامع که از طریق حاشیه ای کردن محلات قدیم و محدود کردن توسعه شهر به یک محدوده 25 ساله سعی شده شهر بر محوری شرقی – غربی سازماندهی شود .
- آینده نگری در شمال تهران و احداث شهر بین المللی معتبر به نام شبستان پهلوی طی سه دهه و توسعه شهری در این چارچوب بسیار دوگانه که شمال و جنوب شهر را رو در روی قرار داد . تقابل های اجتماعی روزافزونی پدید آورد .
طی چهار سالی که دولت درگیر انقلاب سفید بود . تهران توسعه یافت و طبق طرح شهر سازی در سال 1348 ، محور شهر و سازماندهی توسعه آن بر مبنای محور شرقی – غربی به سمت کرج در رأس امور قرار گرفت . این امر مسائل مربوط به سالم سازی محیط و حمل و نقل به مناطق صنعتی را ، که بیشترشان در مسیر آزاد راه کرج قرار دارند مطرح کرد .
در طرح جامع 1348ه.ش ایجاد محله جدیدی برای امور اداری ، سیاسی و بین المللی پیش بینی شده بود. این محله قرار بود در فضای بی نظیر و خالی 554 هکتاری شمالی خیابان عباس آباد ، بین دو خیابان بزرگی که تهران را به شمیران می پیوندند ایجاد شود . در این طرح احداث مجموعه بناهایی عظیم پیش بینی شده بود هدف این طرح احداث یک مرکز جدید برای تهران نبود بلکه ایجاد مجموعه ای بود که می بایست پایتخت با مظهر و نماد درخشان ایران شود .
سطح زیر بنا نمی بایست از 199 هکتار بیشتر شود . این بناها می بایست در میان فضاهای سبز وسیع و راه های ارتباطی و در طول محور پرعظمت شمالی – جنوبی و میدان مرکزی وسیع شاه و ملت احداث شوند . این میدان از میدان شاه اصفهان و میدان سرخ مسکو وسیع تر بود و به برگزاری مراسم بزرگ ملی اختصاص داشت و بناهایی برای دستگاه های اداری کشوری نظیر وزارتخانه ها ، شهرداری ها و بانک ها اختصاص یافته بود . همچنین فعالیت های فرهنگی نظیر موزه ها ، کتابخانه ها و همچنین سطوحی به کارهای تجاری بین المللی ، گالری ها و نمایشگاه ها و مراکز پذیرایی و سفارتخانه ها اختصاص یافته بود .
هر چند احداث مرکزی مدرن و سطح بالا برای توسعه آتی تهران ضرورتی مسلم بوده و هست . اما تأکید بی مورد و فقدان تدبیر و حتی جدی نبودن پروژه شبستان ، آن را سست و بی اعتبار کرد : چرا که خود دولت ظاهراٌ توانایی مالی ایجاد زیر بنا و احداث بناهایی را که قلب شهر جدید را تشکیل می دادند ، نداشت .
چنانچه بخواهیم اقداماتی که توسط محمد رضا شاه در تهران انجام شد و بر رشد و توسعه آن تاثیر گذاشت را بطور خلاصه و تیتر وار ذکر کنیم ،به نقل از حبیبی در کتاب از شار تا شهر می توان آنها را اینگونه برشمرد:
1331-لایحه قانونی ثبت اراضی موات تهران
1334 قانون جذب و حمایت سرمایه گذاری خارجی در ایران
1335 قانون ایجاد جاده سوم بین تهران و شمیران
1345تصویب طرح جامع تهران
1352-قانون نظارت برگسترش شهر تهران
1354-قانون گسترش شهرسازی در قطبهای کشاورزی-افزایش شدید حقوق کارگران ساختمانی تا 48 درصد که موجب هجوم روستائیان به شهرها ، خصوصا شهر تهران شد.
1355-آئین نامه استفاده از اراضی در خارج از محدوده ها و حریم شهرها
و...
(از شار تا شهر-ص 206-208)
تهران پس از انقلاب 57 تا کنون
تهران در سال 1357 شمسی ، شاهد تغییر رژیم سیاسی کشور و حاصل آن تغییر چشمگیر در همه ابعاد جامعه بوده است . نگاه به تهران امروز، هنوز هم اهمیت و نقش اصلی و اساسی پایتخت در ایران و جهان سوم را به نمایش می گذارد. نوآوریها و امکاناتی که رشد و توسعه را تسریع می بخشند و نیز به جهت دهی آن در جهاتی مشخص کمک می کنند ، بر اثر اهمیتی که دولت به این شهر پایتختی می دهد و نیز پشتوانه های سرمایه ای و جمعیتی درون خود که آن را تشدید می کند ، در این کلانشهر از نمود بالاتری برخوردار شده و به میزان بیشتری نسبت به سایر شهرها و کلانشهرهای ایران به مناطق اطراف و کل کشور اشاعه می یابند. این مورد و نیز اهمیتی که به تمرکز گرائی به یادگار مانده از دولتها و حکومتهای پیشین در پایتخت داده می شده است ، تمرکز بسیار شدید صنایع، خدمات ، سازمانها ، سرمایه ها و نیز جمعیت را به دنبال داشته است و این تمرکز گرائی بقدری شدید است که بعضا کاربری های بیربط به منطقه و محیط و هویت شهری تهران را در خود جای داده و تمامی شهرهای بزرگ و کوچک ایران را به آنها وابسته ساخته است.
جمعيتي كه به دليل توزيع نامناسب امكانات، به تهران و اطراف آن هجوم آورده اند، باعث تشديد بحران هاي زيست محيطي و اجتماعي و شهري تهران شده اند. هجوم جمعيت، عدم گسترش امكانات شهري از قبيل پارك ها، بزرگراه ها، گسترش خودروها، ساخت وسازهاي غيراصولي و غيرمجاز در اطراف شهر تهران و بافت داخلي شهر تهران، استفاده از خودروهاي فرسوده در چرخه ترافيك، عدم امكان آموزش هاي فرهنگي و شهرنشيني در همه بافت ها و اجتماعات شهري، هنجارشكني ها، رعايت نكردن قوانين و مقررات شهري، قرار گرفتن امكانات شهري در بافت مركزي شهر به دليل گسترش ناموزون و سريع شهر و… از مشكلاتي است كه فراروي این شهر بزرگ قرار دارد.
امروزه بزرگترین شهر ایران از نظر جمعیتی ،شهر تهران است که به تنهائی 2/17 درصد از جمعیت کشور را در خود متمرکز کرده است. این تمرکز بدلیل بالا بودن تقاضای نیروی انسانی در این مجموعه شهری و مازاد عرضه در مهاجرت رخ داده است .(مدیریت شهری شماره 10ص89) .این موضوع ، خود نشان دهنده تمرکز بالای اشتغال و امکانات رفاهی و زیستی در تهران ، نسبت به دیگر مناطق روستائی و شهری بزرگ و کوچک به میزانی است که جمعیت بیکار و درگیر در مشکلات بیکاری و نیز فاقد امکانات رفاهی را بسوی خود جذب کرده است . این مورد علاوه بر افزایش جمعیت در تهران، باعث توسعه و گسترش کالبدی و فیزیکی در تهران ، شده است:
(( مساحت شهر تهران در چهل سال منتهی به سال 1375، هفت برابر شده و از 100 کیلومتر مربع در سال 35 به 181 کیلومتر مربع در سال45، 370 کیلومتر مربع ، در سال 55 ، 459 کیلومتر مربع ، در سال 65 و 700 کیلومتر مربع و در سال75 رسیده است. بیشترین میزان مطلق گسترش شهر تهران مربوط به سالهای پس از انقلاب و بویژه دهه 60 بوده که بر وسعت این شهر 241 کیلومتر مربع افزوده شده است.(مدیریت شهری شماره 10 ص 90).
چنانچه بخواهیم در مجموع و بطور خلاصه، الگوهای توسعه شهری در چندین دهه منتهی به امروز تهران ، را تشریح کنیم می توانیم آنها را به ترتیب زیر ذکر کنیم:
((الگوی توسعه شهر تهران ، در دهه های گذشته دستخوش تغییرات زیادی شده است. تا سال 1320 توسعه این شهر بصورت حلقوی پیرامون توده اولیه شهر بود . با گسترش شهر و در بر گرفتن شمیران و ری ، الگوی تهران بصورت خطی شمالی- جنوبی در آمد . در نیمه دوم پنجاه با قدرت یافتن کرج و محور صنعتی –سکونتگاهی غرب ، جهت توسعه شهر تهران ، خطی شرقی- غربی شد. این تغییرات هم بر ساختار مراکز شهری تاثیر گذاشت و هم به استخوان بندی شهر،علاوه بر آنها ، شهر تهران در تمامی محورهای ارتباطی پیرامون خود گسترش یافت ، بگونه ای که هم اکنون دارای ساختاری شعاعی می باشد)). (مدیریت شهری شماره 10 ص 91).
